دین و مذهب | انسان مظهر زيبايي

در آموزه‌هاي ديني، روح، نفخه ذات الهي بوده و خود را وابسته به او مي‌داند و با هر موجودي كه نشاني از او داشته باشد انس و آرامش مي‌گيردو بهترين نشان، صفت جمال الهي است كه ان الله جميل.
در منظر معارف اسلامي علاوه بر اين كه جهان، تجلي زيبايي خداوند است بلكه مصاديقي بارز از زيبايي در صورت ماده و معني معرفي شده است تا اين كه روح خدا و زيبا آشنا نه تنها احساس غربت نكند و راه وصول به اصل خود را فراموش نكند، بلكه در عالم كدر و خشن ماده احساس لطافت و آرامش مي‌كند. در اين مقاله ضمن معرفي گونه‌هايي از مصاديق زيبايي از منظر آيات و روايات، به رابطه زيبايي مادي (محسوس) و غيرمادي(معنوي) به صورت گذرا پرداخته شده است تا هم توجه معارف اسلامي به زيبايي روشن شود تو هم الگويي براي زيباطلبان عرصه هنر باشد تا با الهام گرفتن از آنها به خلق آثار هنري با ديدي توحيد بپردازند از ابتذال رهايي يابند.

الف – زيبايي‌هاي مادي (محسوسات)

1ـ زيبايي انسانها
در فرهنگ زيباشناسي قرآن علاوه بر زيبايي روحي انساان كه خليفه الهي است، به زيبايي جسمي انسان‌ها نيز توجه شده است. در معارف قر‌آني به زيبايي زنهاي دنيوي و زنهاي بهشتي (حوريان) اشاره شده است.

در فرهنگ قر‌آني زن علاوه بر اين كه به عنوان يكي از جلوه‌هاي زيبايي خلقت و حوري بهشتي معرفي شده، به جنبه‌هاي احساسي و عشق‌آفريني آنها نيز توجه شده است كه در حقيقت اين نظره به مكتب جمال را تأييد مي‌كند كه: عشق زاييده زيبايي است و اين زيبايي، تشويق به زندگي مشترك و پيوستگي و ازدواج. كه نهايت اشتياق با هم بودن است. دارد كه سهم زيادي از اين تمايل، در نتيجه زيبايي است.

در مورد زيبايي مردها در قرآن سوره يوسف. كه به عنوان احسن‌القصص توصيف شده است. قصه زنان كه در مقابل مشاهده زيبايي حضرت يوسف دست خود را مي‌برند، بيان شده است.

«چون زنها يوسف را ديند او را فوق‌العاده بزرگ (زيبا) داشتند و دستهاي خود را بريدند (بدون توجه) و با تعجب گفتند پاك است خدا، اين يوسف از بشر نيست».(1)

در حديثي فرمود: (ان الله خلق آدم علي صورته) (2)خداوند آدم را به صورت خود آفريد. به هر حال انسان چه زن و چه مرد، يكي از مظاهر و مصاديق زيبايي معرفي شده‌اند.

2ـ نگاه قر‌آن به زيبايي آسمان
يكي ديگر از مصاديق زيبايي در قر‌آن آسمان است كه يا مناظر زيبا و پر جاذبه نيلگون و پر از ستاره خود چشم هر زيبا طلبي را مجذوب خود مي‌گرداند و به هر هنرمندان درس هنرنمايي و زيبا‌آفريني مي‌دهد: «آيا به آسمان بالاي سرشان ننگريسته‌اند كه چگونه آن را ساختيم و با زيبايي آراستيم.»(3)

«ما آسمان دنيا را به ستاره‌ها مزين گردانيديم.» (4) اين آيات به نكته جالبي اشاره مي‌كند و آن اين كه خداوند در ذات انسان غريزه زيبا‌جويي قرار داده و بهترين اثرهاي هنري و زيبايي را به عنوان نسخه شبيه به اصل به وجود آورده است و آن گاه به اين غريزه خفته هشدار مي‌دهد كه بنگرد.

3ـ نگاه قر‌آن به زيبايي جانداران
در انديشه زيبا‌شناسي قر‌آن حيوانات يكي از مظاهر زيبايي در خلقت هستند كه به زيبايي آنها اشاره شده است: «براي شما در آن جانداران منظره‌اي زيبا قرار داديم، هنگامي كه شامگاهان آنها را به جايگاه‌هاي خود بر‌مي‌گردانيد و صبحگاهان به چرا مي‌بريد.» (5)

علامه جعفري مي‌گويد: نكته بسيار قابل توجهي كه در تذكر به اين زيبايي وجود دارد، اين است كه زيبايي در حال 2 نوع حركت جانداران كه به طور انفرادي يا دسته جمعي از خود نشان مي‌دهند، محصول كيفيت حركت آنهاست، حركت صبحگاهي كه به مراتع و دشتهاي سرسبز مي‌روند و حال پويندگي در ادامه حيات خود را بروز مي‌دهند و حركتي كه در شامگاه كه براي استراحت و آرامش و ديدار و انس كه با آشيانه‌ها و بچه‌هاي خود انجام مي‌دهند. (6)

4ـ نگاه قر‌آن به زيبايي طبيعت
زيبايي‌هاي طبيعت يكي ديگر از مصاديق زيبايي در منطق زيبانگري قر‌آن است كه به مناظر زيبا و دلنواز آن اشاره كرده است:

«براي شما از آسمان آبي فرستاديم و به وسيله آن باغهاي ريبا و سرورانگيز و بهجت‌آور رويانديم»، (7) از هر جفتي نباتات و درختان بحجت‌انگيز و سرور‌انگيز زيبا مي‌روياند». (8)

5ـ نگاه قر‌آن به زيبايي رنگها
زيبا‌آفريني رنگها يكي ديگر از نمودهاي زيبايي در فرهنگ زيبا‌شناسي قر‌آن است. زيبايي رنگها چه به صورت فرد و چه به صورت تركيب مورد توجه است:

«آيا نديدي كه خداوند از آسمان آب را فرستاد، پس بيرون آورديم از آن ميوه‌هايي با رنگهاي مختلف و زيبا و از كوهها نيز جاده‌هاي آفريده شده، سفيد و سرخ و رنگهاي مختلف و گاه به رنگ كاملاً سياه اين نقاش چيره‌دست با يك قلم و يك مركب (آب) انواع نقشها را ابداع كرده كه بينندگان را مجذوب و شيفته خود مي‌كند. (9) در مورد رنگ زرد مي‌فرمايد: «گفتند بخواه از پروردگارت تا بيان كند رنگ آن گاو را؟ گفت آن گاوي است زرد خالص كه رنگش مسرور مي‌سازد بينندگان را.» (10) «به رنگ شتران زرد.» (11)

رنگ زرد، نشاط‌آور است و چشمگير و رنگ سبز آرامش‌ترين رنگها و علامت زندگي، رويش، صلح و جاوداني است. در قر‌آن توجه بيشتري به رنگ سبز شده و آن را از زيبايي‌ها و رنگهاي لباس بهشتيان معرفي مي‌كند: «جامه‌هاي سبز را ديباي نازك» (12) «بر اندام بهشتيان لباسهايي از حرير نازك سبز رنگ و از ديباي ضخيم»، (13) از رنگ سبز به عنوان يك رنگ زيبا و دلنشين، زياد سخن به ميان آمده و حتي تكيه‌گاه‌هاي بهشتيان را با رنگ سبز معرفي كرده است: «بر بالشهاي سبز و بساط قيمتي زيبا تكيكه مي‌كنند.» (14) در روايات، بر استفاده از رنگ سياه براي رنگ كردن موها به منظور جوان و زيبا نشان دادن انسان تكيه شده است.

6ـ نگاه قر‌آن به مصنوعات هنري و زيباي بشر
از منظر زيباشناسي قر‌آن، زيبايي‌هاي هستي چه طبيعي باشند و چه مصنوعات دست بشر، به خداوند نسبت داده شد؛ چرا كه آثار زيبا بشري نشأت گرفته از روح زيبا‌طلبي است كه در انسان نهاده شده است كه آن هم بعد الهي است. پس تمام زيبايي‌ها و مظاهر آن مورد تأييد و تشويق قرآن است. اگر آثار هنري و زيبا در مسير انحراف قرار گيرد، با حقيقت زيبايي ارتباط برقرار نمي‌كند، بلكه يك نوع سوء استفاده از هنر و زيبايي و به نوعي خيانت است كه مورد مذمت و نهي قر‌آن است.

در قرآن مي‌فرمايد ما امكانات را در اختيار قرار داديم تا شما مصنوعات زيبا را استخراج كنيد:

«خداوند براي شما دريا را تسخير كرد تا از آن گوشتي تازه بخوريد و لباسها و پوشانيدني‌هاي زيبا تهيه كنيد.» (15)

در خصوص اشكال صورتهاي ساخته شده در زمان حضرت سليمان (ع) مي‌فرمايد: «(اجنه) براي او (سليمان «ع») آنچه از محراب‌ها، تمثال‌ها و كاسه‌هايي مانند حوض و ديگهاي بزرگ و ثابت مي‌خواست مي‌ساختند». (16) منظور از محاريب به گفته شده است كه قصرها و مساجدي بوده كه مردم در آنها عبادت مي‌كردند. (17)

ابن عباس مي‌گويد: اجنه براي حضرت سليمان (ع) صورتهاي پيامبران و پارسايان را در مساجد تصوير كردند تا مردم به آنها نگاه كنند و به عبادت خداوند تشويق شوند. (18) پس مي‌توان گفت اين آيه تأييدي بر آثار هنري ساخت دست بشر است كه در جهت تشويق و رسيدن به جمال مطلق الهي باشد.

«شما در زمين قصرها مي‌سازيد.» (19) «و از آن فلزاتي كه در آتش براي زينت آلات يا كالا، ذوب مي‌كنيد.» (20) در اين آيات به آثار هنري زيباي بشري از قبيل قصرها و زيورآلات و نقاشي‌ها و صورتها اشاره شده است گرچه در تصوير صورتهاي داراي روح بايد به فتواي مراجع عظام توجه كرد، كه در جاي خود مورد بررسي قرار گرفته است.

پانوشت‌ها:
1- يوسف، آيه 32

2- مرصادالعباد (رازي) ص 650

3- ق، آيه 6

4- صافات، آيه 6

5- نحل، آيه 6

6- زيبايي و هنر از ديدگاه اسلام ص 125

7- نمل، آيه 60

8- حج، آيه 62

9- فاطر، آيه 25

10- بقره، آيه 65

11- مرسلات، آيه 34

12- كهف، آيه 30

13- دهر، آيه 21

14- الرحمن، آيه 76

15- نحل، آيه 14

16- سبا، آيه 14

17- مجمع‌البيان ج 8 ص 328

18- همان

19- اعراف، آيه 74

20- رعد، آيه 17

نقل از: http://www.e-resaneh.com/Persian/mazhabi/ensan%20mazhar%20zibaee.htm